[ Start ] [ terug ] [ Organisatie ]
|
|
|
|
De Geniedijk en Meer-Historie Antwoord aan het Haarlems Dagblad
Het bestuur van Meer-Historie is blij met de gelegenheid die het Haarlems Dagblad het biedt om zijn standpunt over de Geniedijk hier uiteen te zetten, in reactie op het artikel hierover van de heer Wim Koevoet in de krant van 26 juni j.l. Meer-Historie, opgericht in 1972, is een stichting die zich inzet voor het behoud van het culturele erfgoed in Haarlemmermeer. Zij wordt gesteund door ca. 2500 donateurs.
Verloedering Blijkbaar gaat het de heer Koevoet aan het hart dat de Geniedijk verloedert, en daarin vindt hij Meer-Historie aan zijn zijde. Het monument is zo ernstig verwaarloosd dat je zou kunnen zeggen dat de gemeente Haarlemmermeer het niet waard is dit monument binnen haar grenzen te hebben. De dijk is onderdeel van de Stelling van Amsterdam die door de Verenigde Naties in zijn geheel erkend wordt als een van ’s werelds waardevolste bouwwerken. Geen enkel monument in de stad Haarlem heeft die status: zelfs de Sint-Bavo niet!
Dat de Stelling in Haarlemmermeer verloedert staat buiten kijf. De drie forten zijn nog redelijk in tact – al staat bijvoorbeeld in fort Hoofddorp de poterne al jaren onder water. Van de sluizen bij Aalsmeer is zo goed als niets meer over. De brug over de sluis in de Hoofdvaart bij fort Hoofddorp dreigt in zijn geheel in het water te vallen, inclusief de paarse tafel en stoelen die er feestelijk bovenop staan. De batterij aan de IJweg is verdwenen onder het zand; ter compensatie wordt hij opgesierd door een kunstwerk. De batterij aan de Sloterweg is in verval. En zo kunnen we nog een tijdje doorgaan.
Versnippering Maar het is niet alleen verloedering waaraan het monument bloot staat. Er is ook sprake van afbraak. In het maartnummer van de vorige jaargang van het tijdschrift Meer-Historie (31ste jrg, nr. 1) werd een artikel gepubliceerd getiteld: ‘Blijft de Geniedijk bestaan?’ Hierin werd o.a. aan de hand van een uitgebreide fotoreportage getoond dat de dijk niet alleen doorsneden wordt door tal van verkeerswegen, maar zelfs door fiets- en wandelpaden!
Floriade Hoe weinig begrip – om het woord respect maar niet te gebruiken - er voor dit erfgoed is, wordt het duidelijkst geïllustreerd aan twee recente ingrepen ter wille van de Floriade, de tuinbouwtentoonstelling die amper een half jaar geduurd heeft. In de noord-zuidas van het tentoonstellingsterrein is een groot stuk uit de dijk gezaagd. Over de twee uiteinden is echter ook weer een loopbrug gelegd!!
Als Monument van Onbegrip is daar verder de zgn. Tulpbrug. Het gaat er nu niet om of die brug mooi of lelijk is, - het gaat erom dat hij op de verkeerde plaats staat, namelijk IN de Geniedijk. Er is een haast ontembare neiging om de Geniedijk te verbeteren, te verfraaien, op te leuken. Wie ter plaatse gaat kijken zal zien dat er hierdoor van de Geniedijk minder overgebleven is dan van de weg voor de voetgangers even ten zuiden ervan, die het voormalige Floriadeterrein verbindt met het Haarlemmermeerse bos. Om zich enigszins een denkbeeld van de barbarij te vormen moet men zich proberen voor te stellen dat de Chinese Muur op een dergelijke manier ‘verfraaid’ zou worden. De wereld zou te klein zijn.
Ruimtewerking Ook van belang om te weten is dat er op het gebied rond de Stelling een speciale wet van toepassing was, die het schootsveld waarborgde. Om de Linie te kunnen verdedigen was er natuurlijk een goed zicht op de vijandelijke bewegingen nodig. Vandaar dat er strenge regels golden voor de bebouwing in het voorterrein – tot 1000 meter. Het is aan deze wet, de zgn. Kringenwet van 1853 te danken, dat de Geniedijk op enkele plaatsen nog vrij in het landschap ligt.
Waterstaat De Stelling is aangelegd in een kring rond de hoofdstad - onder andere als waterkering - onderdeel van een gecompliceerd en vernuftig verdedigingsstelsel, dat zijn weerga in de wereld niet kent. Het is veel interessanter dan bijvoorbeeld een simpele ommuring van een stad. De functie van een stadsmuur behoeft weinig uitleg; de functie van de Geniedijk is veel ingewikkelder. De forten op zichzelf zijn imposant, maar ze krijgen een meerwaarde door het verband met de dijk, de kanalen en de sluizen.
Haarlemmermeer heeft erg weinig grote monumenten, maar waterstaatkundig gesproken is het een buitengewoon interessant gebied. Een fraai voorbeeld van de manier waarop wij omgaan met het water. Daar is enerzijds het verhaal van de droogmaking - waarvan o.a. het stoomgemaal Cruquius een schitterend getuigenis aflegt. Daar is anderzijds het verhaal van de Nederlandse onafhankelijkheid en van de militaire strategie die deze wilde waarborgen. Hierin hoort het verhaal van opzettelijke overstroming (inundatie) thuis. Een nieuwe Waterlinie.
Fort Vijfhuizen We kunnen hier niet ingaan op àlle fouten en vergissingen in Koevoets artikel. Alleen nog een kleine uitleg over het fort bij Vijfhuizen. Ook hier slaat de schrijver de plank pijnlijk mis. Dat het fort tot dusver geen bestemming heeft gekregen, heeft niets te maken met een “glazen-stolp-effect”. De plannenmakerij voor dit fort sinds 1988, toen de militaire bestemming verviel, staat duidelijk beschreven in het artikel hierover in het voorlaatste nummer van Meer-Historie (maart 2004). We zullen dat hier niet herhalen.
Anders dan Koevoet suggereert heeft Meer-Historie de plannen niet afgewezen. Wij zijn er namelijk voor dat de forten op een passende, monumentwaardige wijze gebruikt worden. Gebruik impliceert immers onderhoud en dus behoud. Om deze redenen heeft Meer-Historie de plannen in principe geaccepteerd. Het verschil in stellingname tussen de Vereniging Dorp-Vijfhuizen en Meer-Historie ontgaat Koevoet blijkbaar. Wel volgen ook wij de ontwikkelingen met argusogen en zijn ook wij niet gelukkig met de bouw van de atelierwoningen: zij verstoren het oorspronkelijke militaire karakter en tasten de later ontstane biotoop aan. Daarbij menen wij, evenals de Vereniging Dorp-Vijfhuizen dat er in het nabijgelegen Stellinghof voldoende ruimte voor nieuwe bewoning is.
Conclusie De gevaren die dit monument bedreigen zijn menigvuldig: ze zijn hierboven kort aangeduid. Als de verdedigingswerken niet onderhouden worden; als de Liniedijk niet intact blijft maar in partjes uiteenvalt; als de dijk door nabije bebouwing de ruimtewerking kwijtraakt; als al die ontwikkelingen niet gekeerd worden, dan is het uit en over. Dan is Haarlemmermeer een topattractie kwijt.
Het bestuur van Meer-Historie staat op het standpunt dat de lokale en regionale autoriteiten fondsen dienen te reserveren voor jaarlijks onderhoud en herstelwerkzaamheden. Voor de gehele Liniedijk dient een facet-bestemmingsplan van kracht te worden, opdat het werelderfgoed een effectieve bescherming krijgt tegen verdere versnippering. Tenslotte moeten de verhalen over deze omgeving aan zoveel mogelijk mensen bekend gemaakt worden, niet in de laatste plaats aan de heer Koevoet. Zijn intentie is vermoedelijk positief, maar zijn platte tekst bewijst hoe belangrijk kennis van de historische dimensie is! Het Historisch Museum Haarlemmermeer en het museum Cruquius leveren hieraan belangrijke bijdragen. De stichting Meer-Historie doet dat in haar kwartaalblad, op haar website en nog onlangs op een discussieavond over dit onderwerp, die zèèr druk bezocht werd. Haarlemmermeerders leven niet in een glazen stolp en lopen wel degelijk warm voor dit monument. Blijft de Geniedijk bestaan?
(Meer-Historie maart 2003)
Fietpad bij Aalsmeerderweg Fietspad bij de Zuidertoren
De situatie m.b.t. de Geniedijk is in feite nog veel ernstiger dan hierboven door de heer Stroet in beeld gebracht. Gaat het daar alleen om de afgravingen, op een groot aantal plaatsen, m.n. in Hoofddorp, waar de dijk nog wel intact is, is hij helemaal ingebouwd door woonhuizen, flats, garages, scholen, e.d. en wordt op die manier aan het oog onttrokken.
Saturnuspad Wilsonpad En van het een komt het ander: zo bestaat er nu bijvoorbeeld weer een onzalig plan appartementen te bouwen nabij het fort Vijfhuizen. Hebben de burgerlijke overheden eigenlijk wel ooit begrepen wat de betekenis van Geniedijk en Stelling was? Het ziet er niet naar uit. In plaats van het militaire karakter te versterken en te restaureren heeft men juist getracht dit te verdoezelen. Dat begon al met het planten van bomen over een groot deel van de dijk. Blijkbaar verkeerde men in de mening dat in het verleden verzuimd was de aarden wal te beplanten! Zag men de dijk soms aan voor een Natuurmonument? Het had weinig gescheeld of de molen De Eersteling was ook nog boven op de dijk gezet: de Geniedijk als onderzettertje. Op het laatste moment vond men de 110 ton van de stenen molen toch wel wat veel; toen heeft men hem maar in het schootsveld van het fort, voor de loop van kanonnen, geplaatst!
Spoorverbinding Kruisweg Fietspad bij Houtwijkerveld
Voor een expositie die slechts zes maanden duurt - de Floriade - wordt er voor de voetgangers zomaar 15 meter afgegraven! Tegelijkertijd wordt er een heuvel opgeworpen met honderden traptreden: de heuvel van de Spotters. De enige protesten die gehoord werden betroffen de prijzen van entree en consumpties en het feit dat de expositie desondanks een financieel debacle was. Over de verminking van een wereldmonument – geen woord. Fietspad bij Vrijschot Voetpad Floriade
En het kon niet uitblijven: de Geniedijk moest ook ‘verbeterd’ worden. Eerst met bomen, nu met een brug. Tussen de rijstroken van de Driemerenweg en tussen deze weg en de busbaan van de Zuidtangent zijn brede middenbermen. Daar had dus een flink stuk van de dijk kunnen blijven staan. Dat is niet gebeurd: hier heeft het werelderfgoed moeten plaatsmaken voor een hoge stalen constructie in een U-vorm. Aan dit blauw geverfde kunstwerk hangt aan tuidraden een brug. Het verkeer over deze hangbrug bestaat uit……. fietsers en hardlopers! [1]
Fietsbrug over Driemerenweg en busbaan De Stelling van Amsterdam, waar de Geniedijk een belangrijk deel van uitmaakt, is natuurlijk niet voor niets geaccepteerd als werelderfgoed. Men vindt dit verdedigingssysteem nergens anders ter wereld! Het is de manier waarop Nederland eeuwenlang zijn natuurlijke vijand, het water, tot bondgenoot gemaakt heeft tegen indringers.* Het land dankt er mede zijn onafhankelijkheid aan. Het is een monument voor de militaire Genie en voor de ingenieurs van de Waterstaat. Het past ook prachtig bij de Haarlemmermeer, dat op zichzelf al een waterstaatkundig monument is: permanent menselijk leven op de bodem van een voormalige binnenzee, zo’n vier meter onder NAP. Het is haast science fiction; misschien enigszins te vergelijken met de veelgeprezen Deltawerken van de 20ste eeuw. Het zou m.i. passend zijn als bijvoorbeeld het Cruquiusmuseum niet alleen de droogmaking maar ook de betekenis van de waterlinie zou kapitaliseren door deze duidelijk in beeld te brengen. Holland Promotie zonder weerga.
Het is buitengewoon te betreuren dat dit bijzondere karakter van onze woonomgeving door vrijwel niemand - buiten de experts van de Unesco - gezien en gewaardeerd wordt. Nog kort geleden bleek uit een artikel in dit blad al dat de zorg voor dit onderdeel van de Stelling bij de gemeente Haarlemmermeer niet in goede handen is. Gelukkig heeft het Provinciebestuur haar toen tot de orde geroepen. [2] Het is zeer te hopen dat de alarmerende vraag boven dit artikel gemeente- en/of provinciebestuur tot een ander beleid aanzet.
E.D.
(zie ook:
*Voor wie dit in het Engels mooier klinkt, de Unesco formuleert het zo:
“(…) this defence line is the only example of a fortification based on the principle of controlling the waters. Since the 16th century the people of the Netherlands have used their expert knowledge of hydraulic engineering for defence purposes. The center of the country was protected by a network of 45 armed forts, acting in concert with temporary flooding from polders and an intricate system of canals and locks.”
|
